براى اينكه يك نفر كشاورز وقتى كه در يك محل معينى هست اگر اين ارباب رويش فشار بياورد مىرود پيش آن ارباب ديگر ؛ بسا هست او نياز بيشترى دارد يك تسهيلاتى هم براى اين قائل بشود . ولى به اين شكل نبوده ؛ اينها روى زمين بودند و وقتى كه زمين خريد و فروش مىشده با رعيت خريد و فروش مىشده است . اين دِه مثلًا با پنجاه كشاورزى كه دارد خريد و فروش مىشده ، كه اگر احياناً به واسطهء يك بيمارى مثلًا ده نفر از اين پنجاه كشاورز مىمردند و چهل نفر مىشد قهراً از قيمت اين مزرعه كاسته مىشد ، و اگر در اثر توالد و تناسل ، اين پنجاه نفر به شصت نفر مىرسيد قهراً بر قيمت اين مزرعه افزوده مىشد ، ولى خود كشاورز مستقلًا قابل خريد و فروش نبود . اين يك نظامى است كه در دنياى مشرق زمين اصلًا چنين چيزى سابقه ندارد يعنى تاريخ مشرق زمين از يك چنين رابطه‌اى هرگز حكايت نمىكند . « دهقانى » يعنى عمل دهقانى يا ارباب رعيتى ، به اين اصطلاح جارى زمان ما ، تا آنجا كه تاريخ نشان مىدهد براساس همان آزادى كامل رعيت بوده است ، آزاديى كه [ ارباب ] حقِ هيچ گونه خريد و فروشى را نسبت به او ولو به تبع ملك نداشته است ، كه اين قهراً يك چنين رابطه‌اى را هم به وجود مىآورد : وقتى كه اين‌طور است زارع حق دارد كه با مالك قرارداد ببندد ؛ با مالك قرارداد مىبندد و مىگويد من بر اين اساس حاضرم كه رعيت [ تو باشم : دو ثلث ] « 1 » تو يك ثلث من ، يا دو ثلث من يك ثلث تو ، اگر تخم و بذر را تو بدهى اينچنين ، اگر تو ندهى اينچنين ؛ يا بعضى امكانات ديگر ، كه قرارداد فرق مىكند . به هرحال دوره‌اى به اين شكل كه اينها دورهء فئوداليسم مىگويند دوره‌اى است كه از مختصات مغرب زمين بوده است . پس ما اگر بخواهيم بگوييم دورهء فئوداليسم ، بايد فئوداليسم را به همين شكل خودمان تعريف كنيم يعنى دورهء مالكين بزرگ و دوره‌اى كه كشاورز فقط همان رعيتِ به اصطلاح خودمان بوده است يعنى يك آدمى بوده كه حق داشته آزادانه بيايد قراردادى با اين ارباب يا ارباب ديگر ببندد ، اگر هم دلش خواست نقل مكان كند و از اينجا به جاى ديگر برود ، بتواند ، و قهراً اگر دلش بخواهد تغيير شغل بدهد ، بتواند و از اين نظر اجبارى نباشد . فشارهايى كه بوده است از جنبهء ديگر بوده نه به اين شكل . 2 . نظام ملوك الطوايفى خصوصيت ديگر اين دوره اين است كه نظام اجتماعى از صورت قبيله‌اى خارج شده و به صورت ملوك الطوايفى درآمده است . مىدانيم نظام قبيله‌اى يك نظامى است كه در آن همه چيز به رئيس

--> ( 1 ) [ چند ثانيه‌اى نوار افتادگى دارد . ]